PHONG TRÀO CÂY DI SẢN VIỆT NAM

Trên thế giới, “Phong trào Cây Di sản” đã được hình thành từ giữa thế kỷ XX và được rất nhiều quốc gia ủng hộ. Cây Di sản (Heritage Trees) để chỉ những cây thân gỗ, đa phần là cây cổ thụ, sống lâu năm và có giá trị đặc biệt về văn hóa, giáo dục, lịch sử, xã hội, sinh thái; bao gồm cả những cây gỗ lớn mọc tự nhiên hoặc được trồng.

Sự kiện "Bảo tồn Cây Di sản Việt Nam" đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) chính thức phát động vào ngày 18/3/2010. Mục đích chương trình này nhằm lựa chọn và vinh danh những Cây Di sản của đất nước, góp phần bảo tồn nguồn gen các cây tiêu biểu của Việt Nam, nâng cao ý thức tôn trọng tự nhiên và trách nhiệm bảo vệ môi trường, cũng như quảng bá sự phong phú, đa dạng với giá trị khoa học của hệ thực vật Việt Nam ở trong và ngoài nước, tạo nguồn nghiên cứu khoa học... Theo GSTS. Đặng Huy Huỳnh, Cây Di sản không đơn thuần là những cây cổ thụ, mà còn là những nhân chứng lịch sử, văn hóa của đất nước, của dân tộc cần được tôn vinh và bảo vệ.

HÀNH TRÌNH CÂY DI SẢN VIỆT NAM TẠI KHÁNH HÒA

Từ năm 2016, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Khánh Hòa đã hưởng ứng phong trào Cây Di sản Việt Nam, với sự hỗ trợ tích cực của địa phương, các bước khảo sát và thu thập dữ liệu khá thuận lợi. Cây Di sản thường gắn liền với các di tích lịch sử, văn hóa, như: đình, chùa, am, miếu,… vì luôn có sự hiện diện của các cây cổ thụ, mà người dân rất tôn sùng và chăm sóc, bảo vệ chu đáo, xem như là một phần không thể tách rời của di tích đó, thậm chí còn mang ý nghĩa tâm linh.

Kết quả đã đề xuất 8 cây cổ thụ, phù hợp với tiêu chí Cây di sản Việt Nam. Đây là 8 Cây Di sản đầu tiên tại Khánh Hòa được VACNE công nhận, gồm: cây Sao đen ở Đình Trung Dõng, Vạn Ninh; cây Mun ở Tháp Bà, Nha Trang; Cây Dầu đôi ở Diên Khánh; cây Củ chi ở Am Chúa và 4 cây Giáng hương ở Miếu Bà, Diên Khánh, sau đó phong trào Cây Di sản đã được nhiều địa phương khác quan tâm đề xuất.

Đến năm 2019, sau khi được sự hướng dẫn thống nhất của VACNE, Khánh Hòa có thêm 2 Cây Di sản được công nhận, đó là cây Thị (Miếu Ấp Thạnh Nam, Diên Khánh) và cây Tuế lược (Vĩnh Thái, Nha Trang).

Nhân “Kỷ niệm 10 năm sự kiện bảo tồn Cây Di sản Việt Nam” (2010-2020) và nhân ngày Môi trường thế giới (05/6/2020), VACNE phối hợp với Hội Bảo vệ TN&MT Khánh Hòa tổ chức Lễ công nhận Cây Di sản Việt Nam tại UBND huyện Trường Sa, gồm 4 Cây Di sản (cây Bàng vuông ở đảo Nam Yết, cây Phong ba ở đảo Song Tử Tây và 2 cây Mù u ở 2 đảo Sinh Tồn và Sơn Ca);

Ngoài ra, trong đợt này còn thêm 5 Cây Di sản mới: cây Đa sộp ở Tịnh xá Ngọc Vạn, Vạn Ninh; cây Sộp lá to ở xã Suối Tiên, Diên Khánh; cây Kơ nia ở Suối Lách, Khánh Vĩnh;  2 cây Dầu rái ở thôn Apa 2, Khánh Sơn.

Phong trào Cây Di sản được tiếp tục phát triển ở huyện Cam Lâm, Tp. Cam Ranh và thị xã Ninh Hòa, trong 2 năm 2021-2022 có thêm 8 Cây Di sản được công nhận: cây Chai lá cong ở Vùng 4 Hải quân; cây Chai lá cong ở Miếu Ấp Trung; cây Me ở Đình Thủy Triều và cây Giá tỵ ở Chùa Linh Sơn Pháp Ấn, Cam Lâm; cây Sanh ở Cam Phú, Cam Ranh; 2 cây Nho biển (Tra) ở Viện Pasteur Nha Trang; cây Trôm mủ ở Chùa Thiên Tứ, Ninh Hà.   

Đến năm 2023, có thêm 2 Cây Di sản được công nhận ở xã Cam Thành Bắc, Cam Lâm: Cây Xoay (Đình Tân Lập) và cây Ké (Chùa Hòa Thành). 

Đặc trưng Cây Di sản tại Khánh Hòa:

Tất cả 09 huyện/ thành trên địa bàn tỉnh đều có Cây Di sản, tổng cộng 29 cây. Nhiều nhất ở huyện Diên Khánh với 8 cây.

Phần lớn các cây này (14/ 29 cây) hiện diện ở các di tích văn hóa - lịch sử, trong đó có 2 cây ở Tháp Bà và Am Chúa thuộc Di tích cấp quốc gia. Ngoài ra, các cây Giá tỵ và Tra có liên quan đến bác sỹ A. Yersin (Ông đã thành lập Viện Pasteur vào năm 1895). Đặc biệt, có 4 cây ở các đảo thuộc huyện Trường Sa, gắn kết với cột mốc chủ quyền Việt Nam.

Nhiều Cây Di sản tại Khánh Hòa là các loài bản địa, quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam và Hiệp hội Bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN):        

Ấn tượng nhất là Chai lá cong, loài đặc hữu của Việt Nam, mọc chủ yếu ở bán đảo Cam Ranh, được IUCN xếp vào mức “CR” (rất nguy cấp). Ngoài ra, cây Mun ở Tháp Bà, cây gỗ lớn có màu đen tuyền rất quý hiếm (SĐVN, EN - nguy cấp), mà từ lâu nay đã vắng bóng trong rừng tự nhiên.

- Kích thước và độ tuổi của các Cây Di sản đều rất lớn, nổi bật là cây Sao đen có đường kính gốc 4,7m, khoảng 800 tuổi. Cây Mun có đường kính 1m, khoảng 500 tuổi. Cây Giáng hương có đường kính gốc 2,7m khoảng 400 tuổi. 

- Việc hoàn thiện dữ liệu các Cây Di sản tại Khánh Hòa và lập QR Code cho từng cây giúp cho việc quảng bá phong trào Cây Di sản lan tỏa cả trong và ngoài nước, đạt hiệu ứng cao về giáo dục môi trường.

Đánh giá:                                                         

Quá trình tham gia phong trào Cây Di sản Việt Nam tại Khánh Hòa đã mang lại nhiều kết quả tích cực, 27 cây cổ thụ đã đáp ứng các tiêu chí và được VACNE công nhận là Cây di sản Việt Nam. Việc công nhận này đã khẳng định các giá trị về văn hóa, lịch sử, giáo dục môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học đối với các cây cổ thụ tại Khánh Hòa. Một số CDS (Trường Sa) còn gắn với lịch sử quản lý, chủ quyền quốc gia xuyên suốt trong hằng trăm năm.

Nhìn chung, các Cây Di sản đã được người dân địa phương hết sức quý trọng, nhiệt tình bảo vệ và chăm sóc qua nhiều thế kỷ, được truyền từ nhiều thế hệ trong cộng đồng. Mỗi một địa danh, một di tích lịch sử văn hóa được lưu giữ vào từng cây cổ thụ, tạo nên sự gắn bó mật thiết không thể tách rời. Một số nơi, CDS trở thành điểm tham quan quan trọng gắn liền với địa phương, cơ sở quản lý.  

Tất cả các Cây Di sản đều là cây cổ thụ, ở độ tuổi thành thục tự nhiên rất cao, nên 1 số cây đã bị mục bọng, sinh trưởng yếu dần, cần được theo dõi, chăm sóc kỹ lưỡng và kịp thời, giúp cây chống chịu được sâu bệnh và kéo dài tuổi thọ.

Một số cây sau khi được công nhận CDS,  do địa phương xây dựng, cải tạo,  chăm sóc không đúng khiến cây yếu, chết rất đáng tiếc. Một số nơi có các cây cổ thụ quý hiếm, xứng đáng …nhưng do nhiều lý do khác nhau,  các cá nhân, đơn vị quản lý, chính quyền địa phương chưa lập hồ sơ chứng nhận CDS.

 Đề xuất: 

Tại mỗi địa phương, nên vận động thành lập Quỹ Cây Di sản theo phương thức xã hội hóa, để mọi thành phần trong cộng đồng cùng tham gia góp phần để bảo vệ, chăm sóc Cây Di sản; tổ chức thu hái, nhân giống và trồng phổ biến trong cộng đồng. Tích cực vận động, giải quyết các vướng mắc để tiếp tục lập hồ sơ công nhận CDS đối với những nơi đủ điều kiện.

Khánh Hòa có tiềm năng cao về đa dạng sinh học với nhiều loài cây đặc hữu, quý hiếm, nhưng đáng báo động vì một số loài có nguy cơ bị tận diệt trong tự nhiên. Thông qua phong trào Cây Di sản, sẽ tăng cường phát hiện các loài nguy cấp, quý hiếm để công tác bảo tồn đạt hiệu quả tích cực hơn nữa.

Cây Di sản chính là mối liên kết giữa con người với thiên nhiên, hồi tưởng lại những ký ức về văn hóa – lịch sử của dân tộc để cùng nhau gìn giữ các Di sản mà tổ tiên đã để lại./.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH: (Ảnh: Trần Giỏi - CT Hội bảo vệ TNMT KH)

Cây Sao đen – Cây Di sản Việt Nam ở Đình Trung Dõng, Vạn Ninh

Cây Phong ba - Cây Di sản Việt Nam trên đảo Song Tử Tây, Trường Sa

Trần Giỏi (CT Hội bảo vệ TNMT KH) & Nguyễn Văn Hiếu