Thực hiện Quyết định số 149/QĐ-TTg ngày 28/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ về Phê duyệt Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, Uỷ ban nhân dân tinh Khánh Hoà đã ban hành Kế hoạch Hành động thực hiên Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 trên địa bàn tỉnh. Trong đó, khu bảo vệ ven biển Rạn Trào được xác định là một trong những nội dung thực hiện kế hoạch nói trên.
Khu bảo vệ ven biển Rạn Trào (KBV) thuộc vùng biển xã Vạn Hưng ở phía nam huyện Vạn Ninh, cách trung tâm huyện Vạn Ninh khoảng 8 km và cách thành phố Nha Trang hơn 50 km. Địa bàn xã nằm trên tuyến đường Quốc lộ 1A. KBV là một khu vực biển ven bờ, có rạn san hô độ phủ cao, đa dạng…
Khu bảo vệ có tổng diện tích là 89 ha, gồm 02 phân vùng chức năng chính:
• Vùng đệm: nằm phía ngoài vùng lõi, có ranh giới cách ranh giới vùng lõi 100m về các hướng. Diện tích Khoảng 35 ha.
Đánh giá về đa dạng sinh học ở vùng biển Xuân Tự và Rạn Trào:
Theo kết quả "Nghiên cứu phân vùng chức năng cho khu bảo vệ hệ sinh thái biển Ran Trào - Van Ninh" do Viện Hải Dương Học thực hiện vào năm 2004, Rạn Trào là một trong nhiều rạn san hô thuộc vịnh Vân Phong, tỉnh Khánh Hòa. Rạn có diện tích vùng lõi 54 ha và nằm cách điểm gần bờ biển khoảng 1,8 km. Mặc dù chiếm một diện tích tương đối nhỏ so với Vịnh Vân Phong, song Rạn Trào lại có hệ động thực vật phong phú, đa dạng và độ phú san hô khá cao với chất lượng tương đối tốt so với các rạn khác trong toàn bộ vịnh.
Tuy nhiên, sau nhiều năm qua chưa có một khảo sát đánh giá toàn diện nào về đa dạng sinh học khu vực này, mặc dù có một số nhận xét, đánh giá nhanh trong những năm gần đây cho thấy độ phủ san hô còn tốt, nhưng sinh vật rạn suy giảm nghiêm trọng…(?).
Bảo vệ hệ sinh thái biển Rạn Trào là tiền đề để phát triển bền vững kinh tế biển của khu vực và huyện Vạn Ninh:
Nhận thức từ sớm về giá trị của hệ sinh thái biển Rạn Trào, chính quyền huyện Vạn Ninh, xã Vạn Hưng và các cơ quan chuyên môn, cộng đồng dân cư, các cơ quan chuyên môn, tư vấn trong ngoài nước đã nỗ lực xây dựng dự án về khảo sát đánh giá tài nguyên, thiết lập các hoạt động bảo vệ hệ sinh thái, phát triển cộng đồng…cho khu vực Rạn Trào. Trải qua gần 20 năm, kết quả đạt được tích cực, ổn định, thể hiện ở chỗ môi trường, các hệ sinh thái hiện vẫn duy trì chất lượng tương đối tốt, các ngành nghề nuôi trồng thuỷ sản chung quanh khu bảo vệ Rạn Trào phát triển tích cực trong những năm gần đây…
H1: Chòi trực canh KBV Rạn Trào
H2: Một khu vực nuôi thủy sản trong vùng đệm KBV Rạn Trào
Hiện nay kinh tế trong khu vực chủ yếu là hoạt động nuôi trồng thuỷ sản, các hoạt động khác còn ở quy mô nhỏ. Do vậy bảo vệ tốt khu vực Rạn Trào có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc ổn định và phát triển bền vững kinh tế nuôi trồng thuỷ sản, tạo tiền đề để phát triển thêm các hoạt động kinh tế khác trong khu vực.
Nhận thức được những tồn tại, bất cập hiện nay và sự cần thiết phải tiếp tục bảo vệ, thay đổi phương thức quản lý tại khu vực Rạn Trào, ngày 20/4/2022, cộng đồng dân cư thuộc xã Vạn Hưng đã xây dựng phương án để tiếp tục thực hiện các hoạt động tại KBV Hệ sinh thái biển Rạn Trào trong những năm tiếp theo.
Những tồn tại, bất cập hiện nay:
Công tác quản lý, bảo vệ còn nhiều thiếu sót, thiếu hiệu quả:
Lực lượng bảo vệ thiếu, thiếu gắn kết, phối hợp… dẫn đến thiếu hiệu quả. Khu bảo vệ hệ sinh thái biển Rạn Trào chính thức đi vào hoạt động vào ngày 20/8/2008 dựa trên cách tiếp cận mô hình đồng quản lý (cộng đồng và địa phương cùng tham gia quản lý), tuy nhiên trong cơ cấu tổ chức của Ban quản lý này số lượng uỷ viên đại diện cua cộng đồng khá ít. Các ủy viên còn lại của Ban hầu hết là cán bộ kiêm nhiệm nên chưa phát huy hết hiệu quả hoạt động của mô hinh đồng quản lý vì thiếu sự tham gia của cộng đồng ngư dân địa phương trong nhiều năm qua. Do hạn chế về nhân sự và phương tiện tuần tra của Trạm thủy sản Vạn Ninh (Lực lượng bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản) nên chưa giải quyết triệt để nạn giã cào, lặn xiết điện ở vinh Vân Phong nói chung và vùng biển xã Vạn Hưng nói riêng.
Nguy cơ từ suy thoái môi trường ven biển: Rác thải sinh hoạt từ các thôn ven biển của xã Vạn Hưng vẫn đổ trực tiếp xuông biển, gây ô nhiễm và làm xấu cảnh quan bờ biển. Các bè nuôi tôm hùm xung quanh khu vực Rạn Trào vẫn vứt bao nylon, vỏ sò, rác sinh hoạt... trực tiếp xuông biển, gây ô nhiễm trực tiếp trên rạn san hô.
Nhận thức của nhiều người dân về giữ gìn vệ sinh môi trường và hệ sinh thái còn nhiều tồn tại. Trình độ dân trí ở đây tương đối thấp, việc tiếp nhận các thông tin về bảo vệ nguồn lợi còn hạn chế nên chưa nhận thức cũng chưa nắm bắt được nhiều các quy định về bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản.
Nguy cơ từ hoạt động khai thác quá mức, trái phép: Tình trạng khai thác bằng các nghề cấm trên vùng biển xã Vạn Hưng, KBV Rạn Trào như giã cào, lặn xiết điện và các loại lưới đánh bắt có kích thước mắt lưới nhỏ hơn quy định vẫn còn phổ biến trong cộng đồng ngư dân địa phương và đặc biệt là ngư dân từ các xã lân cận, gây bức xúc trong cộng đồng. Mức sống ngư dân thấp, ít có nghề phụ trợ, một bộ phận ngư dân phụ thuộc chủ yếu vào nghề khai thác nên áp lực khai thác ngày càng tăng. Việc quản lý thuyền đánh cá gắn máy có chiều dài trên 6m và dưới 6m chưa được quan tâm đúng mức. Đặc biệt đối với thuyền gắn máy dưới 6m, do không Quy định phải đăng ký, cấp phép nên ngư dân vẫn đóng mới dẫn đến gia tăng áp lực khai thác nguồn lợi ven bờ và hiện nay tình trạng xâm phạm vào khu vực Rạn Trào đang gia tăng.
Thiếu cơ chế tài chính bền vững: KBV hệ sinh thái biển Rạn Trào chính thức đi vào hoạt động vào tháng 8/2008 với sự hỗ trợ chủ yếu về kỹ thuật lẫn tài chính của Trung tâm nghiên cứu bảo vệ sinh vật biển và phát triển cộng đồng (MCD) kéo dài từ năm 2008 - 2013. Đặc biệt nguồn tài chính quan trọng từ dự án MCD đã giúp thực hiện các hoạt động kỹ thuật cần thiết cho Rạn Trào như: tuần tra, bảo vệ, đánh giá hệ sinh thái, truyền thông môi trường biển và phát triển sinh kế bền vững…
Tuy nhiên từ năm 2014 đến nay, khi MCD dừng dự án tại Rạn Trào thì chỉ còn nguồn kinh phí để duy tri hoạt động bảo vệ lấy từ nguồn khuyến ngư của huyện Vạn Ninh nên rất hạn chế, thiếu hiệu quả. Bên cạnh đó, chi bảo vệ và thuyền tuần tra đang xuống cấp cũng không có nguồn; một số mô hình sinh kế để gây quỹ hoạt động cho Rạn Trào không triển khai được.
Một số nội dung chính của Phương án bảo vệ và khai thác nguồn lợi thuỷ sản tại khu vực biển Rạn Trào.
Mục tiêu, đối tượng thuỷ sản cần bảo vệ: Bảo tồn hệ sinh thái rạn san hô, duy trì nguồn lợi thủy sản, bảo vệ môi trường, phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng tại khu vực biển Rạn Trào, góp phần nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ, bảo tồn và quản lý các nguồn tài nguyên thủy sinh vật biển.
Phương án bảo vệ, khai thác thủy sản và du lịch cộng đồng gắn với hoạt động nghề thủy sản:
Việc quản lý bảo vệ vùng rạn san hô Rạn Trào, xã Vạn Hưng được giao cho Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản xã Vạn Hưng (gọi tắt là Tổ cộng đồng) thực hiện theo nguyên tắc đồng quản lý được quy định tại Điều 10 Luật Thủy sản 2017, trong đó Tổ cộng đồng đại diện cho cộng đồng dân cư xã Vạn Hưng, vận động người dân tham gia cùng chính quyền để quản lý các hoạt động khai thác, nuôi trồng, bảo vệ, du lịch cộng đồng và các hoạt động khác có liên quan tại khu vực này.
Quy định về quyên lợi và trách nhiệm của cộng đồng:
Mọi người dân, hộ gia đình sinh sống tại xã Vạn Hưng đều có quyền tham gia và trở thành thành viên của Tổ cộng đồng, cùng đóng góp công sức, tài chính cho công tác quản lý bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô. Được ưu tiên hưởng lợi từ hoạt động khai thác, nuôi trồng thủy sản, làm dịch vụ du lịch.. Cộng đồng hưởng lợi gián tiếp thông qua việc rạn san hô và nguồn lợi thủy sản ở khu vực Rạn Trào được tái tạo, phục hồi, phát triển… giúp cho cộng đồng duy trì ổn định nghề nuôi trồng, đánh bắt thuỷ sản và cơ hội thu hút du khách, góp phần phát triển dịch vụ du lịch cộng đồng tại Vạn Hưng. Trách nhiệm của cộng đồng: thực hiện theo Phương án bảo vệ và khai thác nguồn lợi thuỷ sản tại khu vực Rạn Trào; tham gia theo dõi, giám sát và hỗ trợ Tổ cộng đồng trong quá trình thực hiện; tự nguyện đóng góp vào Quỹ cộng đồng bảo vệ thuỷ sản xã Vạn Hưng.
Quy định về vai trò của chính quyền địa phương và Ban đại diện Tổ cộng đồng:
Ban đại diện Tổ cộng đồng: xây dựng Phương án, tổ chức họp lấy ý kiến đồng thuận đa số của cộng đồng và hoàn thiện trình UBND huyện Vạn Ninh, BQL Rạn Trào phê duyệt. Tổ chức cho cộng đồng triển khai các hoạt động khai thác, nuôi trồng, du lịch và bảo vệ rạn san hô, nguồn lợi thuỷ sản, bảo vệ môi trường tại khu vực Rạn Trào theo Phương án đã đuợc phê duyệt.
UBND xã Vạn Hưng: chỉ đạo, hỗ trợ, giám sát Tổ cộng đồng trong việc triển khai Phương án đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt bao gồm chỉ đạo xây dựng và triển khai kế hoạch hoạt động bảo vệ, khai thác, nuôi trồng thuỷ sản và du lịch cộng đồng hằng năm tại KBV Rạn Trào.
Tổ cộng đồng (TCD) quản lý các hoạt động khai thác, nuôi trồng thuỷ sản và du lịch cộng đồng tai KBV Rạn Trào
Trong vùng đệm: chỉ dành thực hiện hoạt động tham quan lặn biển, thí điểm các mô hình nuôi trông thủy sản bền vững, đặt bè nổi phục vụ cho công tác bảo vệ. Các nghề khai thác thuỷ sản truyền thống tại địa phương được phép hoạt động tai vùng đệm. Hoạt động bè nuôi trồng thủy sản như: tôm hùm, cá, hầu… được tiếp tục thực hiện tại vùng đệm nhưng số lồng phải phù hợp theo hướng dẫn của TCD. Tất cả các hộ ngư dân muốn khai thác, nuôi trồng thủy sản trong vùng đệm phải là thành viên của TCD. Trong vùng lõi: cấm tất cả các loại hình khai thác, nuôi trồng thủy sản, ngoại trừ các hoạt động phục vụ nghiên cứu khoa học.
Ngoài ra Phương án còn quy định các hoạt động trực canh, tuần tra bảo vệ; quan trắc đánh giá chất lượng san hô, sinh vật rạn…; bảo vệ môi trường, phòng chống sinh vật gây hại; phối hợp với các lực lượng chức năng kiểm soát khai thác trái phép, quá mức; xây dựng cơ chế tài chính, gây quỹ; tuyên truyền về bảo vệ môi trường; báo cáo định kỳ…
Có thể thấy sự nổ lực rất cao, đáng biểu dương của UBND xã Vạn Hưng và cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ đa dạng sinh học khu vực Rạn Trào trong những năm qua, cũng như việc kịp thời thông qua việc xây dựng Phương án bảo vệ hệ sinh thái biển nói trên, đáp ứng tình hình mới. Thiết nghĩ, để Phương án nói trên đi vào cuộc sống, nâng cao hiệu quả bảo vệ đa dạng sinh học về thực chất, UBND xã Vạn Hưng, cộng đồng dân cư khu vực…rất cần sự chỉ đạo và hỗ trợ mạnh mẽ của UBND huyện Vạn Ninh, các Sở, ban ngành, cơ quan chuyên môn cấp tỉnh…trong khuôn khổ thực hiện Kế hoạch hành động của tỉnh Khánh Hoà nhằm thực hiện Chiến lược quốc gia về Đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 ./.
Mai Văn Thắng- Hội BVTN và MT& KHKT Biển Khánh Hoà