Khánh Hòa được biết đến nhiều với các sản vật nổi tiếng từ xa xưa như Trầm Hương, Yến sào…nhưng không chỉ có vậy, thiên nhiên đã ban tặng cho Khánh Hòa nguồn tài nguyên thiên nhiên gần như vô tận là nước khoáng thiên nhiên. Với 26 điểm, mỏ nước khoáng đã được phát hiện, một số đã được thăm dò, khai thác…với nhiều sản phẩm khác nhau, đặc trưng của Khánh Hòa. Có thể khẳng định không tỉnh thành nào của Việt Nam có được tài nguyên phong phú và các sản phẩm đặc trưng như vậy… xứng đáng với thương hiệu “Nước Khoáng Khánh Hòa”.

Trước những năm 80, các mỏ nước khoáng nổi tiếng ở Việt Nam được biết như Vĩnh Hảo, Kim Bôi…Thông tin về nước khoáng Khánh Hòa không nhiều. Tuy vậy đến những năm 80, những thành quả của công tác tìm kiếm, thăm dò khoáng sản những năm sau ngày thống nhất đất nước đã liên tục phát hiện các điểm, mỏ nước khoáng ở Khánh Hòa . Không chỉ được đầu tư từ nhà nước, nhiều điểm, mỏ nước khoáng được các doanh nghiệp năng động đầu tư tìm kiếm thăm dò…kết quả đến cuối năm 2017, đã có 26 điểm, mỏ nước khoáng được phát hiện; trong đó có 13 được thăm dò khẳng định trữ lượng và 7 mỏ đang được khai thác sử dụng vào các mục đích khác nhau.

Việc khai thác, sử dụng cũng cho ra nhiều sản phẩm khác nhau. Các sản phẩm nước khoáng Khánh Hòa có thể kể đến là nước khoáng Đảnh Thạnh (mỏ Đảnh Thạnh) dùng làm nước uống, về sau có nước khoáng Tu Bông (mỏ Tu Bông), SANNAS ( mỏ Phước Trung), OLSEN (mỏ Suối Tân)…; các doanh nghiệp trong lĩnh vực dịch vụ du lịch đã sử dụng nước khoáng Khánh Hòa không chỉ dùng để uống. Một sản phẩm mới ra đời với dịch vụ ngâm tắm nước khoáng kết hợp bùn khoáng chăm sóc sức khoẻ, chữa bệnh…đã nâng tầm trong lĩnh vực dịch vụ du lịch, tạo ra những sản phẩm độc đáo gắn liền với thương hiệu nước khoáng Khánh Hòa.

Với định hướng phát triển dịch vụ du lịch là một trong những trọng tâm  kinh tế của Khánh Hòa, bên cạnh các sản phẩm du lịch Biển Đảo…Nước khoáng và Sét bùn Khánh Hoà đã và sẽ tiếp tục đóng góp nhiều hơn nữa cho phát triển kinh tế dịch vụ du lịch, nghỉ dưỡng của Khánh Hoà. 

Tiềm năng nước khoáng trải đều các địa phương, các vùng ven biển, đồng bằng vùng núi

Trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa trong “Danh bạ các nguồn nước khoáng, nước nóng Việt Nam” đã thống kê được 09 nguồn, gồm khu vực huyện Vạn Ninh có nguồn Tu Bông, nguồn Vạn Giã (Hóc Chim); thị xã Ninh Hòa có nguồn Trường Xuân, nguồn Ninh Thân; thành phố Nha Trang có nguồn Vĩnh Phương, nguồn Phước Trung; huyện Diên Khánh có nguồn Đảnh Thạnh, nguồn Suối Dầu; thành phố Cam Ranh có nguồn Ba Ngòi. Tuy vậy, cho đến nay đã có khá nhiều nguồn nước khoáng ở Khánh Hòa đã được điều tra, thăm dò hoặc mới được phát hiện nhưng chưa được đưa vào.

“Danh bạ các nguồn nước khoáng, nước nóng Việt Nam”, gồm nguồn Xóm Rẫy, Suối Mít, Buôn Tương, Đồng Găng, Hòn Lây, Ba Cẳng, Khánh Phú, Yang Bay, Hòn Thơm, Như Xuân, Vĩnh Thái, Phước Long, Suối Tân, Trà Long, Tô Hạp, Sơn Lâm,…

Bản đồ phân bố các nguồn, điểm nước khoáng tỉnh Khánh Hòa

Tổng hợp trữ lượng và tài nguyên dự tính nước khoáng Khánh Hòa

Mỏ nước khoáng Hốc Chim, Vạn Phú, Vạn Ninh. (Ảnh: Mai Văn Thắng-Hội BVTNMT Khánh Hòa)

Chất lượng phù hợp cho các mục tiêu sử dụng đa dạng

Trên cơ sở kết quả phân tích đánh giá chất lượng nước khoáng của các nguồn (mỏ) đã thăm dò, điều tra khảo sát sơ bộ và kết quả phân tích mẫu nước khoáng, đối chiếu chất lượng nước khoáng theo tiêu chuẩn quy định tại Thông tư số 52/2014/TT-BTNMT ngày 09 tháng 9 năm 2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường, chất lượng các nguồn nước khoáng Khánh Hòa được thể hiện như sau:

- Hàm lượng Axitmetasilic (H₂SiO₃) các nguồn nước khoáng đều có giá trị từ 50mg/l trở lên, có nhiều nguồn cao hơn nhiều so với tiêu chuẩn.

- Có 23/26 nguồn có hàm lượng Florua (F) cao hơn tiêu chuẩn.

- Về nhiệt độ có 24/26 nguồn đủ điều kiện để xếp vào loại nước khoáng nóng (từ 30⁰C trở lên), trong đó có 7 nguồn nhiệt độ khá cao (trên 60⁰C).

- Về tổng khoáng hóa có 6 nguồn cao hơn tiêu chuẩn, trong đó có 4 nguồn có tổng độ khoáng hóa cao hơn 3,0 g/l (phân bổ thành phố Nha Trang).

- Có một nguồn hàm lượng phóng xạ Rađon cao hơn tiêu chuẩn, đó là nguồn Tu Bông (có Rn = 4,3 - 34,9 nCi/l).

- Có 3 nguồn có hàm lượng brôm đạt tiêu chuẩn nước khoáng brom (nguồn Tu Bông: 5,02 mg/l, Hòn Thơm: 10,3 - 55 mg/l và Như Xuân: 64,0 mg/l).

Qua đánh giá chất lượng nước khoáng cho thấy chất lượng các nguồn nước khoáng cơ bản ổn định theo thời gian.

- Đối chiếu bảng phân loại định danh nước khoáng, nước nóng cho thấy tỉnh Khánh Hòa có 4 nhóm nước khoáng, gồm: 03 mỏ nước khoáng silic (Đồng Găng, Sơn Lâm và Tô Hạp); 20 mỏ nước khoáng silic - fluor (Mỹ Lương, Ninh Thân, Vĩnh Thái, Phước Trung, Suối Dầu và Ba Ngòi, Suối Mít, Buôn Dung, Phước Long, Suối Tân, Hòn Lây, Vĩnh Phương, Ba Cẳng, Khánh Phú, Trà Long, Hóc Chim, Trường Xuân, Buôn Tương, Đảnh Thạnh và Yang Bay); 02 mỏ nước khoáng silic - fluor - brom (Hòn Thơm, Vĩnh Ngọc và Như Xuân); 01 mỏ nước khoáng silic - fluor - radon (Tu Bông).

- Phần lớn các nguồn nước khoáng có nhiệt độ tương đối cao, hàm lượng axít metasilic (H₂SiO₃) và Fluor (F) lớn, đó là những yếu tố làm cho nước có hoạt tính sinh học nên có tác dụng chữa một số bệnh.

            - Các nguồn nước khoáng, nhất là các nguồn phân bố ven biển thường có thành phần clorua natri calci, khoáng hóa cao, không chứa các yếu tố độc hại và vi khuẩn gây bệnh nên có thể ngâm tắm bình thường. Đối với các nguồn nước khoáng có tổng khoáng hóa thấp có thể đóng chai dùng để uống giải khát.

Sử dụng nước suối khoáng, nhất là nước khoáng nóng vào mục đích du lịch, nghỉ dưỡng và đặc biệt là hỗ trợ chữa bệnh, được dựa trên cơ sở khoa học của ba yếu tố. Đó là tác dụng của nước khoáng (thủy trị liệu), tác dụng của nhiệt độ nước (nhiệt độ trị liệu), tác dụng của khoáng chất (khoáng trị liệu).

- Thủy trị liệu: là tắm ngâm nước khoáng một số bộ phận cơ thể, tắm ngâm toàn thân, bể bơi tĩnh, tắm phun mưa, tắm phun tia nước áp lực, tắm thác,...  Thủy trị liệu tạo thuận lợi cho cử động của các khớp, giúp phục hồi chức năng vận động của các khớp; làm tăng cường sức mạnh của các cơ; tăng cường lưu thông máu; có tác dụng phục hồi chức năng hô hấp và tim mạch; tác dụng tốt lên hệ thần kinh, hệ tiêu hóa.

            - Nhiệt độ trị liệu: làm nóng một bộ phận cơ thể như đắp nóng bằng các chất trung gian truyền nhiệt, ngâm trong bồn nước khoáng nóng. Tác dụng của nhiệt nóng làm các mao mạch dãn nở, tính thấm thành mạch tăng, tăng quá trình trao đổi chất, tăng chuyển hóa, dinh dưỡng mô được tăng cường, quá trình tái tạo tổ chức được thúc đẩy, quá trình viêm giảm. Tăng nhiệt độ mô sẽ thúc đẩy quá trình bảo vệ, hồi phục, hàn gắn tổn thương, làm giảm quá trình phá hủy, giảm viêm, giảm đau. Nhiệt nóng khi tác động lên tổ chức cơ thể một cách thích hợp có tác dụng tốt cho sức khỏe, có tác dụng chữa bệnh và làm nhanh phục hồi tổn thương.

            - Khoáng trị liệu: Là tác dụng của các chất khoáng có trong nguồn nước khoáng và sét bùn được thấm qua da, có tác dụng điều trị và tăng cường sức khỏe. Có những khoáng chất có nồng độ cao được gọi là các chất điện giải như nguyên tố natri (Na⁺), clorua (Cl^-), calci (Ca²⁺), kali (K⁺), magne (Mg²⁺), bicarbonat (HCO₃^-),... nhưng có nhiều khoáng chất chỉ có nồng độ rất thấp, nhưng lại không thể thiếu, được gọi là các nguyên tố vi lượng, như sắt, đồng, kẽm, coban, iod,... Các chất điện giải và các nguyên tố vi lượng được cung cấp hàng ngày qua thức ăn, nước uống.

Như vậy, nước khoáng nóng là một liệu pháp điều trị tổng hợp giúp tăng cường sức khỏe, hỗ trợ chữa nhiều bệnh mạn tính, đặc biệt là các bệnh thuộc hệ thống cơ khớp, thần kinh, rối loạn tuần hoàn dinh dưỡng, hồi phục sức khỏe trong thời gian dưỡng bệnh, các bệnh phải bất động lâu ngày.

Nước khoáng có chứa hàm lượng axit metasilic (H₂SiO₃) cao dưới dạng không thủy phân được khẳng định có tác dụng rất mạnh đối với nhiều bệnh như thần kinh, thấp khớp, chấn thương,... đây là một thế mạnh của nước khoáng tỉnh Khánh Hoà.

Vẫn có những thách thức

Như trên đã trình bày, các điểm mỏ nước khoáng được phát hiện ở tất cả các địa phương cấp huyện trong tỉnh, một số trong đó ở những vị trí xa khu dân cư, giao thông…một số lại ở trong hoặc gần các công trình xây dựng, cơ sở sản xuất, đất ở dân cư,  nhà dân …

Những đặc điểm trên làm cho việc khai thác, sử dụng gặp nhiều thách thức khi cần sử dụng đất, xây dựng cơ sở khai thác sử dụng…, bên cạnh đó khả năng can nhiễu giữa các mỏ gần nhau, bị ô nhiễm khi có các nguồn chất thải gần bên…là những trở ngại không nhỏ.

Ngoài ra, tuy các sản phẩm tạo ra gần đây đã đóng góp không nhỏ cho kinh tế xã hội Khánh Hoà, nhưng việc nghiên cứu, thử nghiệm trong sản xuất, sử dụng để có những sản phẩm theo chiều sâu chưa được chú trọng. 

Cần tiếp tục nghiên cứu, đầu tư đa dạng sản phẩm, bảo vệ tài nguyên

Trên cơ sở trữ lượng, chất lượng, nhiệt độ,... thì tất các 26 nguồn nước khoáng tỉnh Khánh Hòa có thể khai thác sử dụng cho các mục đích du lịch, nghỉ dưỡng và hỗ trợ chữa bệnh. Tuy nhiên cần phải xem xét thêm về hiện trạng khai thác sử dụng, điều kiện khai thác của các nguồn nước khoáng; khoảng cách phân bố các mỏ nước khoáng; khả năng phát triển hợp lý các cơ sở khai thác, trung tâm du lịch, nghỉ dưỡng mang tính khu vực…. để quy hoạch khai thác, sử dụng và bảo vệ hợp lý, phù hợp với quy hoạch phát triển kinh tế xã hội của địa phương. 

            Các khu du lịch nghỉ dưỡng kết hợp ngâm tắm nước khoáng, sét bùn thường được chọn là nơi có cảnh quan phù hợp với hoạt động du lịch nghỉ dưỡng, địa điểm không quá xa vị trí nguồn nước khoáng, diện tích phù hợp để bố trí các hạng mục phục vụ du lịch, nghỉ dưỡng. Trong khu du lịch, xây dựng các tổ hợp dịch vụ ngâm tắm nước khoáng nóng- sét bùn và những dịch vụ chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ chữa bệnh vui chơi giải trí khác. Ngoài quy hoạch xây dựng các công trình ngâm tắm nước khoáng - sét bùn còn có các hạng mục khác như vườn thú, hồ cá, nhà hàng, nhà tập thể thao…Việc khai thác làm nước uống đã được một số doanh nghiệp đầu tư, tuy vậy phát triển mạnh sản phẩm này sẽ gặp không ít thách thức về thị trường. Chưa kể việc sử dụng bao bì nhựa dùng một lần đang là xu thế bị hạn chế bởi các quy định mới và xu hướng sản xuất tiêu dùng phải gắn với trách nhiệm bảo vệ môi trường .

Một số sản phẩm từ nước khoáng có thể gơi ý nghiên cứu như có nơi (ngoài tỉnh) đã sử dụng nước khoáng trong sản xuất tảo Spirulina dùng trong công nghệ thực thẩm hoặc do nước Khoáng Khánh Hoà ở một số mỏ có nhiệt độ cao, đã có một nhà đầu tư nước ngoài nêu ý tưởng nghiên cứu sử dụng năng lượng địa nhiệt để phát điện tại Khánh Hoà. Đây có thể là các hướng sử dụng bền vững tài nguyên tái tạo, phù hợp với chủ trương ứng phó với biển đổi khí hậu và hướng đến nền “kinh tế không Carbon” của chính phủ.

Để có được các sản phẩm mới, thiết nghĩ tỉnh Khánh Hoà bên cạnh việc xúc tiến đầu tư, cần xúc tiến việc nghiên cứu, thử nghiệm sử dụng nước khoáng khác nhau tại Khánh Hoà tạo ra các sản phẩm đặc trưng, có giá trị cao, sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên khẳng định thương hiệu "Nước khoáng Khánh Hoà”. Bên cạnh việc khai thác nước khoáng, cần nghiên cứu khả năng chống can nhiễu giữa các mỏ khai thác gần nhau; áp dụng các biện pháp bảo vệ, ngăn ngừa ô nhiễm…cho các mỏ nước khoáng.,.

Mai Văn Thắng – Hội BVTNMT Khánh Hòa

Nguồn:  Theo báo cáo KHCN “Tiềm năng Sét bùn và Nước khoáng Khánh Hoà… “ và các báo cáo khác